Nederland stond in 2022 nog fier in de top vier van de wereldwijde kinderrechtenlijst. Dit jaar is dat plek 22, van de 194 landen. Het is de tweede keer op rij dat we buiten de top 20 vallen, en de laagste positie sinds de eerste meting in 2013, toen we nog derde stonden. De KidsRights Index, samengesteld door KidsRights en de Erasmus Universiteit Rotterdam, laat een daling zien die niet uit de lucht komt vallen. Voor gezinnen in Nederland is het cijfer meer dan een statistiek in een rapport: het raakt aan dingen die je als ouder dagelijks meemaakt, van wachtlijsten in de jeugdzorg tot de vraag hoeveel tijd je kind nog buiten doorbrengt.
Wat de KidsRights Index precies meet
De index kijkt naar zes domeinen: het recht op leven, gezondheid, onderwijs, bescherming, een gunstig klimaat voor kinderrechten en, sinds dit jaar, klimaatverandering. Alle 194 landen die het VN-Kinderrechtenverdrag hebben geratificeerd, doen mee. Nederland scoorde vroeger vooral hoog dankzij goede zorg en onderwijs, maar juist op het gebied van "een gunstig klimaat voor kinderrechten" (denk aan wetgeving, budget en toezicht op de uitvoering van het verdrag) zakt het land nu weg. Volgens NOS noemen experts dit precies het domein waar Nederland de afgelopen jaren steken heeft laten vallen. Marc Dullaert, oprichter van KidsRights, verwoordde het zo: kinderen lopen steeds vaker risico's die ze zelf niet veroorzaakt hebben en ook niet kunnen beheersen.
Waarom Nederland zo hard daalt
De cijfers achter de daling zijn concreet. 13,4 procent van de Nederlandse jongeren tussen de vier en twintig jaar heeft last van overgewicht of obesitas, bij kinderen onder de vijf jaar gaat het om 5,4 procent. Voor het eerst komt overgewicht bij de jongste kinderen vaker voor dan ondergewicht, een omslag die onderzoekers als zorgwekkend bestempelen. Ook de kindersterfte is licht gestegen, naar 3,96 per duizend levendgeborenen, iets boven het West-Europese gemiddelde. Daarnaast wegen kinderarmoede, de kwaliteit van de jeugdzorg en de beperkte aandacht voor asielkinderen in het beleid mee. De Erasmus Universiteit Rotterdam, die de index mede samenstelt, wijst erop dat wereldwijd nog maar vijf landen hun positie verbeterden, tegenover 31 landen die daalden. Nederland staat dus niet alleen, maar zakt wel relatief hard, terwijl landen als Zweden en Portugal hun positie juist wisten vast te houden.
Waarom een rijk land als Nederland zo laag scoort
Het meest opvallende aan de daling is dat welvaart hier duidelijk geen garantie blijkt voor goede kinderrechten. Nederland heeft een van de sterkste economieën van Europa, en toch schuurt het op precies de domeinen waar geld en beleid het verschil zouden moeten maken. Jeugdzorginstellingen kampen al jaren met wachtlijsten en personeelstekorten, waardoor kinderen soms maanden wachten op hulp die ze acuut nodig hebben. Ook asielkinderen vallen vaak buiten de standaardzorg, simpelweg omdat procedures en verantwoordelijkheden tussen gemeenten en het Rijk niet goed op elkaar aansluiten. Het is dus niet zozeer een gebrek aan middelen, maar eerder een kwestie van prioritering en uitvoering die de doorslag geeft.
Wat merkt jouw gezin hier eigenlijk van
Een ranglijst voelt abstract, maar de onderliggende signalen ken je misschien al uit je eigen omgeving. De jeugdzorg heeft wachtlijsten, de kinderopvang wordt duurder in plaats van goedkoper (we schreven eerder al over hoeveel duurder de opvang dit jaar werd), en veel ouders lopen op hun tandvlees. Dat laatste zagen we ook al terug in het onderzoek waarover we schreven in stress bij ouders is terug op coronaniveau: bijna de helft van de ouders geeft aan vaak tot altijd stress te ervaren. Een overbelast gezin heeft nu eenmaal minder ruimte voor bewegen, koken en aandacht, drie factoren die direct doorwerken in de gezondheid van kinderen.
De rol van schermtijd en leefstijl
De stijgende obesitascijfers staan niet los van hoe kinderen hun dag doorbrengen. We schreven eerder dat jonge kinderen dagelijks bijna twee uur op een scherm zitten, tijd die vroeger vaker buiten of in beweging werd doorgebracht. Dat is geen verwijt aan ouders: veel gezinnen hebben simpelweg geen twee uur extra in de agenda staan voor georganiseerde sport of buitenspelen na school, opvang en huiswerk. Toch is het precies dit soort leefstijlfactoren waar KidsRights de vinger op legt, en waar je als gezin wel invloed op hebt, ook zonder dat de politiek meteen ingrijpt.
Dit kun je als ouder morgen al anders doen
Je trekt de nationale ranglijst niet in je eentje omhoog, maar een aantal dingen liggen wel binnen je bereik. Bouw vaste buitenspeelmomenten in, ook al is het maar twintig minuten na school. Praat met je kind over wat er speelt als je zelf gestrest bent, kinderen voelen dat sowieso al aan, ook als je denkt dat je het goed verbergt. En als je merkt dat de jeugdzorg of school niet snel genoeg reageert op een signaal, blijf dan aandringen: wachtlijsten worden in de praktijk vaak pas korter als ouders volhouden en escaleren waar nodig. De cijfers van KidsRights zijn een optelsom van duizenden individuele gezinssituaties, en in die optelsom telt ook wat er bij jou thuis gebeurt.